Η ποίηση τής Μεγάλης Εβδομάδος

Οι θεωρητικοί τού ποιητικού λόγου, από τον G. Hopkins μέχρι τον R. Jakobson, από τον P. Valéry μέχρι τον T. S. Eliot και από τον V. Sklovsky μέχρι τον R. Barthes, έχουν δείξει ότι η ποίηση (όπως και οι άλλες τέχνες, ιδίως η μουσική) γίνεται με πολύ απλά συστατικά τής γλώσσας, εντέχνως συνταιριασμένα: με ομοιότητες και διαφορές (αντιθέσεις), με παραλληλισμούς, όπως έχουν χαρακτηρισθεί από τον G. Hopkins. Με ομοιότητες κάθε μορφής: σε ήχους (παρ-ήχηση, συν-ήχηση, ομο-ηχία), σε γραμματικές δομές (ομοιοκαταληξία, ομοιοτέλευτο), σε συντακτικές δομές (συντακτική παραλληλία), σε σημασιολογικά στοιχεία (συνώνυμα), σε ετυμολογικά συστατικά (ομόρριζα), σε μετρικές δομές βεβαίως και σε πιο απαιτητικές ομοιότητες, όπως είναι όλα τα είδη τής μεταφοράςτής παρομοίωσης και τής εξεικόνισης. Όλες οι μορφές ομοιότητας υπάγονται στον βασικό γλωσσο-επικοινωνιακό μηχανισμό τής επανάληψης, που αποτελεί καίριο μηχανισμό τής ποιητικής γλώσσας. Μέσα στον «παραλληλισμό» ανήκει και η ποιητική αξιοποίηση των διαφορών, ιδίως των έντονων, εστιασμένων και αλληλοαποκλειομένων διαφορών, δηλαδή των αντιθέσεων (αντωνύμων λέξεων, φράσεων κ.λπ.). Κι αυτών η ενεργοποίηση συνιστά βασικό μηχανισμό τού ποιητικού λόγου.
Αυτούς τους ποιητικούς μηχανισμούς τους βιώνουμε στην εκκλησιαστική / λειτουργική ποίηση των ύμνων τής Μ. Εβδομάδοςτού Παρακλητικού Κανόνος και τού Ακάθιστου Ύμνου. ʼγνωστοι και γνωστοί υμνογράφοι τής Ορθόδοξης Εκκλησίας συνέθεσαν στους βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς αιώνες τους ύμνους που ακούμε τις ημέρες αυτές.

Μερικά παραδείγματα των μηχανισμών αυτού τού ποιητικού λόγου. 

Παρήχηση:


«Θάνατον θανάτ θανατος, Θεέ μου, θεί σου δυνάμει» (Εγκώμια τής Μ. Παρασκευής)
«στησαν τ τριάκοντα ργύρια τν τιμν το τετιμημένου, ν τιμήσαντο π υἱῶν σραήλ» (Μ. Πέμπτη)

Συνώνυμα:

«σπιλε, μολυντε, φθορε, χραντε, γν Παρθένε» (Ακάθιστος Ύμνος)

Ομοιότητες – Αντιθέσεις:

«Μικρν φωνν φκε ληστς ν τ σταυρ, μεγάλην πίστιν ερε (Μ. Πέμπτη)
« μν [ἁμαρτωλὸς] χαιρε κενοσα τ πολύτιμον, δ [Ἰούδας] σπευδε πωλσαι τν τίμητον· ατη τν δεσπότην πεγίνωσκεν, οτος το δεσπότου χωρίζετο· ατη λευθεροτο κα ούδας δολος γεγόνει το χθρο» (Μ. Τρίτη)

Ομοιότητες – Αντιθέσεις – Μεταφορές –Παρομοιώσεις:

«Σήμερον κρεμται π ξύλου, ν δασι τν γν κρεμάσας (κρεμται κρεμάσας, π ξύλου - ν δασι). Στέφανον ξ κανθν περιτίθεται τν γγέλων βασιλεύς. Ψευδ πορφύραν περιβάλλεται περιβάλλων τν ορανν ν νεφέλαις (στέφανον ξ κανθν - βασιλες τν αγγέλων, περιτίθεται περιβάλλεται - περιβάλλων, ψευδ προφύραν - περιβάλλων τος ορανούς ν νεφέλαις). άπισμα κατεδέξατο ν ορδάν λευθερώσας τν δάμ. λοις προσηλώθη νυμφίος τς κκλησίας. ( λευθερώσας τν νθρωπον [= τν δμ] κατεδέξατο άπισμα, νυμφίος τς  κκλησίας προσηλώθη λοις)(Μ. Πέμπτη) 

Συντακτική παραλληλία:

«Σήμερον συνέχει – τάφος  – τν συνέχοντα παλάμ τν κτίσιν,
καλύπτει – λίθος - τ
ν  καλύψαντα - ρετ τος ορανος» 
Κοινή (σε όλα τα συστατικά της) συντακτική δομή των δύο προτάσεων: ρήμα + υποκείμενο + αντικείμενο σε μετοχή + ουσιαστικό σε επιρρηματική χρήση + αντικείμενο μετοχής (Μ. Παρασκευή)
 

Ερωτήσεις διαλογικής μορφής (μοιρολόι):

«Ομοι, θεον τέκνον ! Ομοι, τ φς το κόσμου ! Τί δυς ξ φθαλμν μου, μνς το Θεο; [] Υέ μου, πο τ κάλλος δυ τς μορφς σου; Ο φέρω καθορν σε δίκως σταυρούμενον.» (Μ. Πέμπτη)
« γλυκύ μου αρ, γλυκύτατόν μου τέκνον, πο δυ σου τ κάλλος;» (Μ. Παρασκευή) 

Από την επαφή με αυτή την ποίηση γεννώνται εύλογα ερωτήματα. Πόσο είναι ευρύτερα γνωστή αυτή η ποίηση, η εκκλησιαστική μας ποίηση; Πόσο η ποίηση τόσων αιώνων ελληνικού ιστορικού βίου, εννοώ την εκκλησιαστική ποίηση τού Βυζαντίου, έχει αξιοποιηθεί σε επίπεδο λογοτεχνίας, γλώσσας, ιστορίας των κειμένων και αισθητκής από το Σχολείο, τη Γενική Εκπαίδευση και την εν γένει επαφή με την ελληνική λογοτεχνική παράδοση;  

(Από ομώνυμο άρθρο τού Γ. Μπαμπινιώτη στο «Βήμα τής Κυριακής» 30 Απριλίου 2005)